เสรีนิยมทางอภิปรัชญา: เจตจำนงเสรีและการปฏิเสธกำหนดนิยม

เสรีนิยมทางอภิปรัชญา คือมุมมองทางปรัชญาที่เชื่อว่า เจตจำนงเสรี (Free Will) มีอยู่จริง โดยเชื่อว่าเจตจำนงเสรีนี้ไม่สามารถเข้ากันได้กับ กำหนดนิยม (Determinism) ดังนั้น ข้อสรุปของแนวคิดนี้คือ กำหนดนิยมนั้นเป็นเท็จ

ภาพรวมของแนวคิด

คำว่า "Libertarianism" ในบริบทของเจตจำนงเสรีถูกนำมาใช้ครั้งแรกในปี ค.ศ. 1789 โดย William Belsham เพื่อโต้แย้งมุมมองแบบกำหนดนิยม (Determinist) หรือความจำเป็นนิยม (Necessitarian)

เสรีนิยมทางอภิปรัชญาเป็นส่วนหนึ่งของแนวคิด Incompatibilism ซึ่งเชื่อว่าเจตจำนงเสรีและกำหนดนิยมไม่สามารถดำรงอยู่ร่วมกันได้ โดยผู้ที่ยึดถือแนวคิดนี้เชื่อว่ามนุษย์ต้องมีความสามารถในการเลือกเส้นทางการกระทำได้มากกว่าหนึ่งทางภายใต้สถานการณ์เดียวกัน

การแบ่งประเภทของทฤษฎีเสรีนิยม

• ทฤษฎีที่ไม่ใช่ทางกายภาพ (Non-physical theories): เชื่อว่าเหตุการณ์ในสมองที่นำไปสู่การกระทำไม่มีคำอธิบายทางกายภาพทั้งหมด ดังนั้นโลกจึงไม่ได้ถูกปิดกั้นด้วยกฎทางฟิสิกส์เพียงอย่างเดียว โดยเชื่อว่ามีจิต วิญญาณ หรือเจตจำนงที่ไม่ใช่กายภาพเข้ามาควบคุมเหตุปัจจัยทางกายภาพ
• ทฤษฎีทางกายภาพหรือธรรมชาตินิยม (Physical or Naturalistic theories): พยายามอธิบายเจตจำนงเสรีผ่านความไม่แน่นอนทางกายภาพ (Physical Indeterminism) เช่น พฤติกรรมของอนุภาคต่ำกว่าอะตอมในทางควอนตัม ซึ่งสร้าง "ช่องว่าง" ให้เกิดการเลือกที่ไม่ได้ถูกกำหนดไว้ล่วงหน้า

ทฤษฎีสาเหตุจากตัวการ (Agent-Causal Theories)

ในทฤษฎีที่ไม่ใช่ทางกายภาพ มีแนวคิดที่เรียกว่า การก่อเหตุโดยตัวการ (Agent Causation) ซึ่งเสนอโดยนักปรัชญาอย่าง George Berkeley, Thomas Reid และ Roderick Chisholm

โดยปกติ เหตุการณ์ส่วนใหญ่ในโลกเป็นผลมาจากเหตุการณ์ก่อนหน้า (Event Causation) เช่น ต้นไม้ล้มเพราะลมพัดแรง แต่ทฤษฎีนี้เสนอว่า เมื่อมนุษย์กระทำการโดยเสรี การกระทำนั้นไม่ได้ถูกก่อให้เกิดโดยเหตุการณ์หรือสถานะก่อนหน้า แต่ถูกก่อให้เกิดโดย "ตัวการ" (Agent) หรือตัวบุคคลนั้นเอง

Roderick Chisholm อธิบายว่ามนุษย์มีสิทธิพิเศษที่คล้ายกับพระเจ้า คือการเป็น "ผู้ขับเคลื่อนคนแรกที่ไม่ได้ถูกขับเคลื่อน" (Prime mover unmoved) หมายความว่าเราทำให้เหตุการณ์เกิดขึ้น โดยที่ไม่มีสิ่งใดหรือใครมาบังคับให้เราต้องทำให้เหตุการณ์นั้นเกิดขึ้น