นโยบายลิขสิทธิ์ของสำนักพิมพ์วิชาการ: สิ่งที่นักวิจัยควรรู้

การทำความเข้าใจเกี่ยวกับนโยบายลิขสิทธิ์ของสำนักพิมพ์วิชาการเป็นสิ่งสำคัญสำหรับนักวิจัยและนักเขียน เพื่อให้ทราบถึงสิทธิ์ในการเผยแพร่และนำผลงานของตนเองกลับมาใช้ใหม่ โดยทั่วไปแล้ว นโยบายเหล่านี้จะแตกต่างกันไปตามประเภทของสื่อ ไม่ว่าจะเป็นหนังสือ บทในหนังสือ หรือบทความในวารสาร

รูปแบบการตีพิมพ์

สำนักพิมพ์วิชาการสามารถแบ่งออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ตามแนวทางการจัดการลิขสิทธิ์ ดังนี้:

• สำนักพิมพ์แบบบอกรับสมาชิก (Subscription Publishers): มักกำหนดให้ผู้เขียนโอนกรรมสิทธิ์ในลิขสิทธิ์ให้กับสำนักพิมพ์ เพื่อให้สำนักพิมพ์สามารถสร้างรายได้จากการเข้าถึงบทความผ่านระบบ Paywall โดยเวอร์ชันสุดท้ายที่ผ่านการตรวจแก้และจัดรูปแบบแล้วจะเรียกว่า Version of Record อย่างไรก็ตาม สำนักพิมพ์บางแห่งอาจอนุญาตให้ผู้เขียนนำส่วนหนึ่งของงานไปใช้ในงานเขียนในอนาคต หรือแจกจ่ายสำเนาจำนวนจำกัด (เรียกว่า Reprints ในรูปแบบสิ่งพิมพ์ และ Postprints ในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์)
• สำนักพิมพ์แบบเข้าถึงแบบเปิด (Open Access Publishers): อนุญาตให้ผู้เขียนคงความเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ไว้ แต่จะมีการแนบสัญญาอนุญาตให้ใช้สิทธิ์ (Reuse License) เพื่อให้ผลงานสามารถถูกจัดเก็บ แบ่งปัน และนำไปปรับใช้ได้อย่างเสรี โดยมีรูปแบบการเงินสองแบบคือ Gold OA (ผู้เขียนจ่ายค่าธรรมเนียมการตีพิมพ์ หรือ APC) และ Diamond OA (ได้รับเงินสนับสนุนจากองค์กรขนาดใหญ่)

หนังสือและบทในหนังสือวิชาการ

นโยบายการตีพิมพ์หนังสือวิชาการไม่ได้ถูกรวบรวมไว้ในฐานข้อมูลเดียวเหมือนวารสาร แต่โดยส่วนใหญ่สำนักพิมพ์รายใหญ่จะอนุญาตให้มีการจัดเก็บผลงานด้วยตนเอง (Self-archiving) ในรูปแบบ Postprint โดยมีเงื่อนไขดังนี้:

• หากเขียนเพียงบทเดียว: อนุญาตให้จัดเก็บในบทนั้นๆ ได้
• หากเขียนหลายบท: อนุญาตให้จัดเก็บได้ไม่เกิน 10% ของเนื้อหาหนังสือทั้งหมด

ข้อควรระวัง: Elsevier ซึ่งเป็นหนึ่งในสำนักพิมพ์รายใหญ่ที่สุด มีนโยบายไม่อนุญาตให้จัดเก็บเนื้อหาในระดับบทในทุกกรณี

วารสารวิชาการ

นโยบายของวารสารวิชาการจะมุ่งเน้นไปที่สองประเด็นหลัก คือ การส่งบทความที่เคยเผยแพร่เป็น Preprint และการแบ่งปันบทความหลังผ่านการตรวจทาน (Peer Review)

Preprints

Preprint คือสำเนาบทความที่เผยแพร่ก่อนการส่งให้วารสารเพื่อขอคำแนะนำอย่างไม่เป็นทางการ ในอดีตมีการถกเถียงว่าการเผยแพร่บนเซิร์ฟเวอร์ Preprint ถือเป็นการ "ตีพิมพ์ก่อนหน้า" หรือไม่ แต่ในปัจจุบัน สำนักพิมพ์ส่วนใหญ่ยอมรับการส่งบทความที่เคยเป็น Preprint โดยที่ลิขสิทธิ์ของเวอร์ชันนี้ยังคงเป็นของผู้เขียน

Postprints

Postprint คือเวอร์ชันสุดท้ายของบทความหลังจากผ่านการตรวจทานโดยผู้ทรงคุณวุฒิ (Peer Review) แต่ยังไม่ได้ถูกจัดรูปแบบโดยสำนักพิมพ์ ปัจจุบันสำนักพิมพ์วารสารจำนวนมากอนุญาตให้แบ่งปัน Postprint ได้ โดยมักจะมีระยะเวลาห้ามเผยแพร่ (Embargo) ประมาณ 6-18 เดือน ซึ่งสามารถตรวจสอบนโยบายเหล่านี้ได้จากฐานข้อมูล SHERPA/RoMEO

บทความที่ตีพิมพ์แล้ว (Published Articles)

ลิขสิทธิ์ของเวอร์ชันสุดท้าย (Version of Record) จะขึ้นอยู่กับโมเดลธุรกิจของสำนักพิมพ์:

• โมเดลบอกรับสมาชิก: ลิขสิทธิ์ถูกโอนไปยังสำนักพิมพ์ และมักไม่อนุญาตให้แบ่งปันบทความที่จัดรูปแบบสมบูรณ์แล้วอย่างเสรี
• โมเดล Gold Open Access: ผู้เขียนยังคงถือลิขสิทธิ์ และใช้สัญญาอนุญาตแบบ Creative Commons เพื่อให้สาธารณชนเข้าถึงได้